Każdy przechodzi wiek niemowlęcy. Drukarstwo również. Inkunabuł — od łacińskiego in cunabulis, „w pieluszkach, w kołysce” — to książka wydrukowana w pierwszym półwieczu sztuki drukarskiej: od wynalazku Gutenberga w połowie XV wieku do końca 1500 roku. To najstarsze i najcenniejsze druki, jakie mogą trafić do biblioteki kolekcjonera.
Inkunabuł — definicja
Inkunabułami nazywamy druki wykonane techniką ruchomej czcionki od jej wynalezienia do 31 grudnia 1500 roku. Granica jest umowna, ale przyjęta przez bibliotekarzy i antykwariuszy na całym świecie. Wszystkie inkunabuły należą do starodruków, choć nie każdy starodruk jest inkunabułem.
Za jeden z najwcześniejszych druków uznaje się fragment Sądu Ostatecznego z Księgi Sybilli, wydrukowany w warsztacie Gutenberga. Pierwsze datowane druki pochodzą z lat 1454 i 1455 — były to listy odpustowe, również z warsztatu Gutenberga. Psałterz moguncki z 1457 roku, wydany przez Fusta i Schöffera, był pierwszą książką z datą, nazwiskami drukarzy i ich sygnetem.
Skąd nazwa „inkunabuł”?
Określenia „kolebka drukarstwa” użył w 1639 roku Bernard von Mallinckrodt, pisząc o pierwszych latach sztuki typograficznej. Z czasem słowo incunabula zaczęło oznaczać same książki z tego okresu i w tym znaczeniu przyjęło się we wszystkich językach europejskich.
Jak rozpoznać inkunabuł?
Około pięćdziesięciu lat trwał okres niemowlęcy drukarstwa. Książki z tego czasu naśladowały rękopisy, dlatego mają cechy, po których rozpoznaje je znawca:
- brak karty tytułowej w najstarszych drukach — tytuł, miejsce, datę i nazwisko drukarza podawano na końcu, w tak zwanym kolofonie;
- czcionki wzorowane na piśmie ręcznym — bardzo zróżnicowane, zwykle gotyckie, później także antykwa;
- ręczne zdobnictwo — inicjały, rubryki i iluminacje dodawali po druku rubrykatorzy i iluminatorzy, dlatego dwa egzemplarze tego samego wydania mogą wyglądać zupełnie inaczej;
- papier czerpany lub pergamin oraz oprawa w deski obciągnięte skórą, często z mosiężnymi klamrami i okuciami.
W latach siedemdziesiątych XV wieku zaczęto odbijać ilustracje z klocków drzeworytowych, a inicjały drzeworytnicze tłoczono razem z kolumną tekstu. Pojawiła się karta tytułowa i znaki drukarskie. Powstały wyspecjalizowane odlewnie, które zaopatrywały wiele drukarni w jednorodne kroje pism, więc różnorodność czcionek się zmniejszyła.
Ile było inkunabułów?
Drukarze stopniowo wyzwalali się spod wpływu książki rękopiśmiennej, a koszty druku i ceny książek wielokrotnie spadły. Średnie nakłady wynosiły około 500 egzemplarzy, pod koniec XV wieku dochodziły do 2000 i więcej. Szacuje się, że do końca 1500 roku ukazało się około 30–35 tysięcy wydań. Zachowała się tylko część egzemplarzy — dlatego każdy inkunabuł jest dziś zabytkiem.
Inkunabuły w Polsce
Pierwszym drukiem wykonanym na ziemiach polskich jest kalendarz na rok 1474, wydrukowany w Krakowie przez Kaspra Straubego. W 1491 roku w Krakowie Szwajpolt Fiol wydał pierwsze na świecie książki drukowane cyrylicą. Największe polskie zbiory inkunabułów mają biblioteki naukowe i kościelne, ale pojedyncze egzemplarze wciąż pojawiają się w prywatnych kolekcjach i na aukcjach.
Inkunabuł, postinkunabuł, starodruk — czym się różnią?
Inkunabuł to druk sprzed końca 1500 roku. Postinkunabułami nazywa się druki z pierwszych dziesięcioleci XVI wieku, które zachowały jeszcze wiele cech książek z „kolebki”. Starodruk to pojęcie najszersze — obejmuje wszystkie książki drukowane ręcznie, zanim druk zmechanizowano.
Jak dbać o stare książki?
Inkunabuły i starodruki przetrwały ponad pięćset lat, ale są wrażliwe na wilgoć, światło i niewłaściwe przechowywanie. Zniszczony grzbiet, luźne składki czy pęknięte okładziny wymagają pracy konserwatora, który zachowa oryginalne materiały i proweniencję egzemplarza. Książki oprawiamy od 40 lat, a Wydawnictwo działa od 1989 roku. Wykonujemy także konserwację starodruków i oprawy, które pozwalają rodzinnym księgozbiorom przetrwać kolejne pokolenia.
Jeśli mają Państwo w zbiorach dawną książkę wymagającą opieki, zapraszamy na prywatną konsultację.