Jarosław Misiak, Współczesna pol­ska książka arty­styczna, str. 359–366 (w: Res Historica „Z książką przez wieki”, zeszyt 3, rok 2002, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej)

Książka arty­styczna jest tą dzie­dziną edy­tor­stwa, która w spo­sób naj­peł­niej­szy przy­po­mina o związ­kach książki jako przed­miotu — pro­duktu, z książką jako dzie­łem sztuki. Celem niniej­szego szkicu jest uka­za­nie róż­nych aspek­tów rozu­mie­nia książki arty­stycz­nej oraz omó­wie­nie dorobku pol­skich wydaw­nictw zaj­mu­ją­cych się tym rodza­jem książki.

Z jed­nej strony trak­to­wać można książkę arty­styczną jako dzie­dzinę sztuk pla­stycz­nych. Książki — obiekty są dzie­łami sztuki w takim samym stop­niu co obraz, rzeźba, insta­la­cja. Ich auto­rami bywają czę­sto reno­mo­wani arty­ści, w któ­rych kręgu zain­te­re­so­wań zna­la­zła się forma książki.

(…) Zasadniczy prze­łom w sytu­acji pol­skiej książki arty­stycz­nej nastą­pił w ciągu ostat­nich dwu­dzie­stu lat wraz z poja­wie­niem się dwóch wydaw­nictw, dla któ­rych zwią­zek książki i sztuki wyzna­czył pro­fil dzia­łal­no­ści wydaw­ni­czej oraz kie­ru­nek poszu­ki­wań twór­czych zain­spi­ro­wa­nych przez książkę.

Wydawnictwo Artystyczne Urszula Kurtiak i Edward Ley z Koszalina oraz wydaw­nic­two „Correspondance des Arts” Jadwigi i Janusza Tryznów z Łodzi wpro­wa­dziły na kra­jowy rynek książkę w arty­stycz­nej for­mie– się­ga­jącą do osią­gnięć sztuk pla­stycz­nych, poli­gra­fii i ręko­dzieła arty­stycz­nego. Sukces wymie­nio­nych wydaw­nictw zwią­zany jest nie­wąt­pli­wie z modą na kolek­cjo­no­wa­nie ksią­żek arty­stycz­nych i uni­ka­to­wych, a także z wyzwa­la­niem się książki z reguł obo­wią­zu­ją­cych w wyso­ko­na­kła­do­wej pro­duk­cji wydaw­ni­czej. Książka — przed­miot intymny, oso­bi­sty, zara­zem posia­da­jący swój indy­wi­du­alny i nie­po­wta­rzalny cha­rak­ter– zyskuje stale na popu­lar­no­ści. Jednocześnie dzięki zaan­ga­żo­wa­niu w ideę książki arty­stycz­nej coraz więk­szego grona pro­fe­sjo­na­li­stów oraz arty­stów z róż­nych dzie­dzin, książka taka została w pełni doce­niona jako dzieło sztuki, posia­da­jące okre­śloną war­tość este­tyczną, a także ryn­kową.

Wydawnictwo Artystyczne Urszuli Kurtiak i Edwarda Leya roz­po­częło dzia­łal­ność w 1989 roku, począt­kowo jako Fundacja Ochrony Książki. Profil dzia­łal­no­ści ofi­cyny obej­muje wyda­wa­nie nisko­na­kła­do­wych, biblio­fil­skich edy­cji, usługi intro­li­ga­tor­skie, poli­gra­ficzne i kon­ser­wa­tor­skie, a także szko­le­nia z dzie­dziny intro­li­ga­tor­stwa arty­stycz­nego oraz pro­wa­dze­nie Muzeum Sztuki Książki. W dorobku edy­tor­skim Wydawnictwa Kurtiak i Ley znaj­duje się kil­ka­dzie­siąt uni­ka­to­wych pozy­cji kla­sy­ków lite­ra­tury pol­skiej i świa­to­wej, w nakła­dach od pię­ciu do tysiąca nume­ro­wa­nych egzem­pla­rzy. Charakterystyczną cechą tych wydaw­nictw jest zróż­ni­co­wa­nie ich wyglądu, a nawet mate­riału piśmien­ni­czego w obrę­bie danej edy­cji. Poszczególne wer­sje jed­nego tytułu róż­nią się zazwy­czaj kolo­rem i rodza­jem mate­riału intro­li­ga­tor­skiego (jedwab, per­ga­min, skóra, kamie­nie szla­chetne), gatun­kiem mate­riału piśmien­ni­czego (papier ręcz­nie czer­pany, papi­rus), szatą gra­ficzną i zdo­bie­niem ksią­żek.
W boga­tym dorobku wydaw­nic­twa szcze­gólną uwagę zwra­cają: biblio­fil­ska edy­cja Trylogia Henryka Sienkiewicza, opu­bli­ko­wany w for­mie zwoju poemat Owidiusza O kosme­tyce twa­rzy pań, Romeo i Julia Williama Shakespeare’a w nakła­dzie pię­ciu egzem­pla­rzy czy też. wydane z nie­zwy­kłym sma­kiem tomiki wier­szy Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej. Istotną dzie­dziną dzia­łal­no­ści Wydawnictwa Kurtiak i Ley jest rów­nież wyko­ny­wa­nie arty­stycz­nych opraw do cen­niej­szych publi­ka­cji innych wydaw­nictw, na przy­kład Herbów rycer­stwa pol­skiego Bartosza Paprockiego, Lalki i Faraona Bolesława Prusa czy czę­ści nakładu Codex Aureus. Przy wydaw­nic­twie działa Muzeum Sztuki Książki, w któ­rym zgro­ma­dzono uni­ka­towe eks­po­naty ksią­żek arty­stycz­nych, przy­kłady opraw książ­ko­wych oraz narzę­dzia i mate­riały intro­li­ga­tor­skie. Dystrybucję ksią­żek Wydawnictwa Artystycznego Kurtiak i Ley pro­wa­dzą także Wydawnictwa Unikatowe Geisler i Geisler z Warszawy.

Pozycja wydaw­ców z Koszalina w świe­cie książki arty­stycz­nej ugrun­to­wana została ich obec­no­ścią na licz­nych mię­dzy­na­ro­do­wych tar­gach i wysta­wach ksią­żek, mię­dzy innymi na Międzynarodowych tar­gach Książki we Frankfurcie w roku 2000, gdzie zapre­zen­to­wano nowo­ści wydaw­ni­cze, przede wszyst­kim w polsko-niemieckiej wer­sji języ­ko­wej.
Drugą insty­tu­cją o fun­da­men­tal­nym zna­cze­niu dla pol­skiej książki arty­stycz­nej jest łódzkie wydaw­nic­two „Correspondance des Arts”(…).

(…) Osiągnięcia edy­tor­skie i poziom arty­styczny pre­zen­to­wany przez wymie­nione wydaw­nic­twa przy­nio­sły im nie­kwe­stio­no­waną pozy­cję na rynku pol­skiej książki arty­stycz­nej oraz uzna­nie poza gra­ni­cami kraju. Częste pre­zen­ta­cje na mię­dzy­na­ro­do­wych impre­zach wydaw­ni­czych potwier­dzają nie­zwy­kłe zain­te­re­so­wa­nie, które towa­rzy­szy zawsze publi­ka­cjom ofi­cyn z Koszalina i Łodzi. (…)
(…) Należy także przy­pusz­czać, iż wiele wydaw­nictw aspi­ru­ją­cych do miana twór­ców książki arty­stycz­nej powstaje w chwili obec­nej, na grun­cie dobrze przy­go­to­wa­nym przez reno­mo­wane ofi­cyny z Łodzi i Koszalina.
* * *
O sta­nie obec­nym i per­spek­ty­wach roz­woju książki arty­stycz­nej w Polsce decy­dują róż­no­rodne czyn­niki, czę­sto wykra­cza­jące daleko poza sytu­ację na samym rynku wydaw­ni­czym. Istotne jest jed­nak przede wszyst­kim to, że w okre­sie minio­nych dwu­dzie­stu lat sztuka wyda­wa­nia pięk­nych ksią­żek wyszła z cie­nia maso­wej, pozba­wio­nej więk­szych walo­rów este­tycz­nych pro­duk­cji. Zainteresowanie książką łączącą war­tość tre­ści z pięk­nem formy wynika mię­dzy innymi z potrzeby indy­wi­du­al­nego, intym­nego kon­taktu czy­tel­nika — odbiorcy z książką, nie tylko jako prze­ka­zem, lecz rów­nież jako oso­bi­stym, wyjąt­ko­wym przed­mio­tem. Rosnący popyt na pol­ską książkę arty­styczną jest także zgodny z ogól­nymi ten­den­cjami panu­ją­cymi na świa­to­wych ryn­kach sztuki i książki; nie bez zna­cze­nia jest też wysoki poziom arty­styczny nie­licz­nych nie­stety w Polsce wydaw­ców, zaj­mu­ją­cych się tą dzie­dziną edy­tor­stwa. Warto w tym miej­scu przy­po­mnieć, że pol­skie wydaw­nic­twa zaist­niały po latach nie­obec­no­ści w mię­dzy­na­ro­do­wych, spe­cja­li­stycz­nych kata­lo­gach i cza­so­pi­smach wydaw­ni­czych (na przy­kład „Forum Book Art” z Hamburga), ich książki poja­wiły się w naj­po­waż­niej­szych kolek­cjach i gale­riach książki arty­stycz­nej, zaś sto­iska i pre­zen­ta­cje na mię­dzy­na­ro­do­wych tar­gach wzbu­dzają olbrzy­mie zain­te­re­so­wa­nie zwie­dza­ją­cych. Ważnymi wyda­rze­niami pol­skiej eks­po­zy­cji na Międzynarodowych Targach Książki we Frankfurcie w 2000 roku były wła­śnie pokazy książki arty­stycz­nej Wydawnictwa Kurtiak i Ley (…).

Znaczenie spo­łeczne książki u progu XXI wieku w dużym stop­niu zależy od roz­woju i eks­pan­sji tech­nik infor­ma­tycz­nych. Tam, gdzie naj­waż­niej­sza jest szyb­kość prze­ka­zy­wa­nia infor­ma­cji oraz jej aktu­al­ność, pozy­cja książki wydaje się być szcze­gól­nie zagro­żona. Nieograniczona prze­strzeń komu­ni­ka­cji inter­ne­to­wej oraz nowo­cze­sne tech­no­lo­gie udo­stęp­nia­nia tek­stu w postaci książki elek­tro­nicz­nej, stwa­rzają zupeł­nie nowe moż­li­wo­ści prze­pływu infor­ma­cji, które nie­wąt­pli­wie z upły­wem czasu staną się stan­dar­dem. Paradoksalnie stan ten powi­nien wpły­nąć korzyst­nie na roz­wój książki arty­stycz­nej. W sytu­acji, gdy książka prze­sta­nie być kon­ku­ren­cyjna dla innych mediów w wymia­rze komu­ni­ka­cji maso­wej oraz obiegu infor­ma­cji, konieczne sta­nie się wyeks­po­no­wa­nie jej uni­kal­nych walo­rów, war­to­ści nie­moż­li­wych do urze­czy­wist­nie­nia w jakiej­kol­wiek innej for­mie. Książka arty­styczna, która zaspo­kaja zarówno potrzeby inte­lek­tu­alne, jak i este­tyczne czy­tel­nika, ma szansę stać się waż­nym nośni­kiem kul­tury słowa i sztuki w epoce zdo­mi­no­wa­nej przez technikę.