Artystyczna oprawa książek
Halina Poświatowska, „Indeed I love — Właśnie kocham”
Wybór wiersz w wersji polsko-angielskiej w oprawie unikatowej wykonanej tylko w jednym egzemplarzu. Drugi unikat
Artystyczne oprawianie książek stało się prawdziwą sztuką. Niejeden zakład introligatorski chwali się, że świadczy artystyczne usługi introligatorskie.
Kiedy jednak można powiedzieć – oto prawdziwa introligatornia artystyczna, świetne introligatorstwo artystyczne, doskonałe oprawy artystyczne czy bibliofilskie? Czy wystarczy papier, skóra i tektura? Nie materiały, nie rzemiosło o tym decydują, choć są elementem istotnym. Oprawy artystyczne to nie to samo co oprawy introligatorskie. Aby introligatorska oprawa stała się artystyczną muszą być spełnione inne warunki.
Zdjęcia poniżej przedstawiają trzy te same książki pt.„Ochrona i konserwacja zabytkowych założeń ogrodowych” Longin Majdeckiego. Oprawa każdej z nich jest unikatowa. Projekt nawiązuje do treści, przedstawiając plastycznie różne założenia klombów (parterów) w ogrodach zabytkowych. Zastosowano różne gatunki naturalnych skór i techniki introligatorskie. Imię i nazwisko autora oraz pełny tytuł wytłoczono stylistycznie dobraną do tematyki czcionką.
Krótko mówiąc: oryginalny projekt, będący artystyczną interpretacją tekstu, staranny dobór czcionek, zastosowane techniki introligatorstwa artystycznego (złocenia, suche tłoczenia, intarsje, reliefy) spowodowały, że powstało dzieło spójne i niebanalne. Ponadto nigdy wcześniej takiej realizacji nie było. Zatem właściciel tej oprawy artystycznej może mieć pewność, że taka jest tylko jedna na świecie.
Kolejne ilustracje przedstawiają różne oprawy Wesela St. Wyspiańskiego Jedne egzemplarze oprawiono odnosząc się do secesji, czyli epoki kiedy powstał utwór. Inne wykorzystują zdobniczo motyw pawiego pióra, które odegrało symboliczną rolę w tym dramacie. Inne, całkowicie współczesne, wykorzystują liternictwo Andrzeja Wajdy z jego notatnika, który stanowi integralną część naszej bibliofilskiej edycji. W oprawach zastosowano techniki: intarsji, skóry koronkowej, naklejkową i jubilerską.
Wyspiański „Wesele — Die Hochzeit”
— artystyczna oprawa książki,
Wydawnictwo i Introligatornia Artystyczna
Kurtiak i Ley w Koszalinie
„Trylogia” Sienkiewicza,
— artystyczna oprawa książki z malowanym brzegiem,
Wydawnictwo i Introligatornia Artystyczna
Kurtiak i Ley w Koszalinie.
Oprawa książki musi nawiązywać do epoki, z której ona pochodzi, lub o której traktuje. Trylogię H. Sienkiewicza możemy zatem oprawić albo w stylu barokowym — bo w tych czasach akcja się toczy — albo eklektycznym XIX-wiecznym, bo wówczas została napisana. Możemy ją też oprawić współcześnie, albowiem czynimy to teraz. W każdym z tych przypadków jest to uzasadnione.
Kolejnym przykładem unikatowej, absolutnie oryginalnej, oprawy jest poniższa „Biblioteka” Focjusza. Oprawa każdego z pięciu tomów jest niepowtarzalna i nawiązuje do średniowiecznej estetyki, czyli epoki, w której — to niezwykłe dla historii kultury– dzieło powstało.
Cztery poniższe pozycje bibliofilskie — „Aforyzmy o książce” również mają różne oprawy.
Oprawy Katalogów znaczków pocztowych nawiązują do tematyki, zachowując różnorodność wzorniczą.
Jednak jedną z najważniejszych rzeczy w oprawie artystycznej, oprócz niepowtarzalnego i dostosowanego stylistycznie oraz merytorycznie projektu są napisy na okładce i grzbiecie. Prawdziwa introligatornia artystyczna musi mieć ogromną ilość czcionek w rożnych stylach i wielkościach. Musi mieć antykwy, groteski, pisma jednoelementowe, dwuelementowe, gotyckie, blokowe, pisanki, kursywy itp., w punktacjach od 6 do 48 pkt. Popularna w naszym kraju paneuropa nadużywana jest ogromnie. Używa się jej nawet do tłoczenia napisów na starodrukach czy dziełach Długosza, Reja, bądź Prusa, kiedy jej zakres zastosowania jest w istocie niewielki.
W kolejnych książkach : „Nowe Ateny” oraz „Compendium ferculorum…”,„Opisy biesiad…„napisy występują w roli głównej. Pełnią obszerną funkcję informacyjną i zasadniczą zdobniczą.
W „Myślach różnych o sposobie zakładania ogrodów” Izabeli Czartoryskiej napisy odgrywają również rolę ozdobną.
Literki w Polskich słownikach pijackich po prostu się upiły i zataczając się uformowały pełny napis z podtytułem. Na grzbiecie, który zazwyczaj jest na widoku udawało im się trzymać prosto ale zwięzy nie wytrzymały i się pozataczały. Widać to dość dobrze na drugiej książce i trochę na pierwszej.
Na powyższych edycjach bibliofilskich i oprawach artystycznych widać jak ważne jest liternictwo i jak wielką rolę odgrywa, od ściśle informacyjnej, poprzez zdobniczą na humorystycznej kończąc.
Introligatorstwo było przez wieki rzemiosłem jak wiele innych. Do rangi niezależnej sztuki awansowało stosunkowo niedawno. Introligatorstwo artystyczne zaczęło zdobywać szczególne uznanie na przełomie XIX i XX wieku.Właśnie wtedy, kiedy rozpoczęła się przemysłowa oprawa książek, kiedy introligatornia przestała być niezależnym od drukarni bytem. Książka trafiała do odbiorcy już przemysłowo oprawiona, zwalniając go z konieczności szukania introligatora, jak to wcześniej bywało. Wygoda oczywista.
Ta dowolność wyboru, że nie trzeba już zlecać introligatorowi oprawy, stała się paradoksalnie motorem największego rozkwitu artystycznej oprawy książek. Kiedy przemysłowy zalew książki zdemokratyzował ją na dobre pojawiła się w opozycji książka artystyczna, elitarna, numerowana jakby chciała ochronić swój dawny arystokratyczny charakter.
Introligatorstwo artystyczne
w Polsce nie rozwinęło zbytnio skrzydeł. Wiele przedwojennych opraw było dobrze wykonanych technicznie. Jednak w zdecydowanej większości pod względem artystycznym nie były nadzwyczajnie nowatorskie.
Hašek „Przygody dobrego wojaka Szwejka podczas wojny światowej”
— artystyczna oprawa książki,
Wydawnictwo i Introligatornia Artystyczna
Kurtiak i Ley w Koszalinie.
Po wojnie sztuka introligatorska zamarła niemal całkowicie. Istniały warsztaty, spółdzielnie, w których wykonywano galanterię introligatorską i oprawy książek, ale w dalszym ciągu było to najwyżej tylko porządne rzemiosło. W końcu i to wymarło, pozbawione dopływu adeptów, co z kolei było konsekwencją drastycznego upadku szkolnictwa w zawodzie introligatora.
Po zmianach ustrojowych i założeniu w 1989 r. Fundacji Ochrony Książki, przekształconej później w Wydawnictwo Artystyczne oraz w 1995 r. Szkoły „Legatoria Artificiosa” w Koszalinie introligatorstwo artystyczne w Polsce zostało podniesione do niespotykanego dotychczas poziomu.
Urszula Kurtiak i Edward Ley
